Zer da dislexia?

Dislexia oinarri neurobiologikoa duen ikasketa-zailtasun espezifikoa da, eta ez dago lotuta adimen-mailarekin edo motibazio faltarekin. Irakurketan eta idazketan zailtasunak ager daitezke, baita ahozko hizkuntzaren prozesamenduan, lan-memorian eta informazio fonologikoa manipulatzeko gaitasunean ere. Ondorioz, dislexia duten ikasleek ahalegin kognitibo handiagoa egin behar dute, eta horrek testuaren ulermen globala zaildu dezake.

 Antonia Liberalek bi azalpen nagusi azpimarratzen ditu:

1. Defizit fonologikoaren hipotesia: hizkuntza-soinuak hautemateko eta prozesatzeko zailtasuna.
2. Automatikotasun-defizitaren hipotesia: trebetasun motor, bisual eta entzunezkoak automatizatzeko zailtasuna. 

Idatzizko sistemaren gardentasun-mailak ere eragina izan dezake: 

• Ortografia opakuak dituzten hizkuntzetan (ingelesa, frantsesa…) ohikoena da irakurketaren zehaztasun falta.
• Ortografia gardenagoa dituztenetan (euskara, gaztelania…), ordea, irakurketaren moteltasuna da adierazle nagusia.

Bigarren hizkuntza ikasteko erronkak

H2 bat ikasteak zenbait gaitasun erabiltzea eskatzen du: hiztegia memorian gordetzea eta azkar berreskuratzea, irakurketaren abiadura eta ulermena lantzea, eta idazketa-estrategiak finkatzea, besteak beste.

 Dislexikoek erronka handi hauek izan ohi dituzte:

• H1ean dituzten estrategiak ez dira beti automatikoki transferitzen H2ra.
• Hiztegia ikastea zailagoa da, bereziki H2ko hiztegia neurri handi batean H1ekin partekatzen ez denean.
• Prozesamendu fonologikoko eta automatizazio-mekanismoetako mugak nabaritzen dira.

Ortografia gardena izatea abantailatzat ikus daitekeen arren, hizkuntza postpositiboa izateak zailtasunak areagotu ditzake H1 prepositiboa (gaztelania, frantsesa, ingelesa…) duten ikasle dislexikoentzat. Bigarren hizkuntza bat ikasten ari den pertsona dislexiko batek hiztegia ikasteko zailtasun handiagoak izango dituela dioen hipotesiarekin lan egin behar da, bereziki hizkuntzaren berezko hiztegiarekin. Gaztelania edo frantsesa H1 gisa duen ikasle bati arrakasta lema ondo ikastea eta ahoz zein idatziz zuzen ekoiztea zailago egin dakioke arrisku lema baino (riesgo edo risque lemetatik abiatzen bada). 

Mailak egiaztatzeko  jardueretan, honako hauek atzeman izan dira:

• Hitzaren antzeko soinua duen beste bat erabiltzen dute maizago: arazo/azaro.
• Silaben errepikapenarekin gorabeherak izaten dituzte (mutu → mututu, Mutriko → Mutrikuko, astearte → astearterarte).
• Testua antolatzeko moduan ere gorabeherak izan ditzakete: kasu batzuetan, dena paragrafo bakarrean adierazten dute; beste batzuetan, berriz, paragrafo gehiegi idazten dituzte.

Ebaluazio inklusiboa

Egokitzapenak ez dira neurri tekniko-administratibo hutsak: ikuspegi etikotik ere ezinbestekoak dira. Ebaluazioak aukera-berdintasuna eta parte-hartze osoa bermatu behar ditu, zailtasun gehigarririk sortu gabe. Edonola ere, Antonia Liberalekin batera, adierazi behar da erakunde egiaztatzaileek erronka garrantzitsu bati egin behar diotela aurre: egokitzapenek zer eragin duten behar bereziak aztertzea azterketatako hautagaien errendimenduan, betiere proben baliozkotasuna eta fidagarritasuna bermatuz.

Egokitzapenak

HABEk  honako egokitzapen hauek eskaintzen dizkie dislexikoei:

• Azterketa beste gela batean egiteko aukera.
• Azterketa egiteko denbora % 33 luzatzea. 
• Idatzizko materiala 14 puntuko letra-tamainan, lerro eta erdiko tartearekin eta Sans Serif hizki-motarekin aurkeztea.
• Dislexia larria, disgrafia edo disortografia kasuetan, ordenagailuz egiteko aukera.

Zuzenketan bermatzen da HEOCeko komunikazio-gaitasunak betetzen direla; hala ere, epaimahaiek azterketariaren egoera kontuan hartzen dute.

Ahozko azterketari dagokionez, HABEk zenbait jarraibide ematen dizkie aztertzaileei. Besteak beste, kontuan hartzen da dislexia duten pertsonek zailtasunak izan ditzaketela erabili nahi duten hitza beren lexiko mentalean aurkitzeko. Horren ondorioz, honako egoerak gerta daitezke:

• Hitza mihiaren puntan balute bezalako sentsazioa dute.
• Badakite zer hitz behar duten, baina batzuetan zailtasuna dute kanporatzeko.
• Antzeko soinua duen beste hitz bat erabiltzen dute: arrastaka/arrakasta, erabili/erabaki, kexatu/kezkatu, edo hitza eraldatzen dute: abididez, biladiko, kazabarra…
• Zehaztasunik gabeko hitzak/esapideak erabiltzen dituzte maizago: “gauza”, “eta hori…”
• Autozuzenketa maizago erabili ohi dute.

Erreferentziak

Agindua, 2020ko irailaren 9koa, Kultura eta Hizkuntza Politikako sailburuarena, euskarazko komunikagaitasun-mailen ebaluazioa eta egiaztatzegintza arautzen dituena, eta euskara-ikasle helduentzako dirulaguntzen deialdietarako irizpideak finkatzen dituena. Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria. Gasteiz, 2020ko irailaren 28koa, 191. zenbakia. https://www.euskadi.eus/web01-bopv/eu/bopv2/datos/2020/09/2003876e.shtml

Liberal Trinidad, A. (2023). Entender la dislexia para diseñar pruebas de idiomas adaptadas. In Instituto Cervantes, El español en el mundo 2023. Anuario del Instituto Cervantes (225-246. or.). https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_23/el_espanol_en_el_mundo_anuario_instituto_cervantes_2023.pdf

Kosmos, J. eta Smith, A. M. (2025). Ikaskuntza-desberdintasun espezifikoak dituzten ikasleei hizkuntzak irakastea (itzul.). HABE (jatorrizkoa, 2024).

Paniagua Martín, D. (2023). Dislexiaren paradoxa bigarren hizkuntzaren / atzerriko hizkuntzaren irakaskuntzan. e-Hizpide, 101. https://doi.org/10.54512/GXKC9594

Irudia: Copilot AAko tresnaren laguntzaz sortua