"Duela" eta "orain dela", esapide fosilduak ote?

Argitaratua: Wednesday, 18 May 2022, 11:26 AM
Hasier Agirre Aranburu

Euskara Batuaren Eskuliburuan, fosildutzat joak zeuden duela / orain dela erako denbora-esapideak, eta, beraz, formaz aldagaitzak zirela aipatzen zitzaigun. Ikuspegia irauliz, adizki pluralekin eta postposizioekin erabiltzea ere zuzena dela ikusiko dugu. Horrezaz gain,  EGLU VI.enean aipatzen zen hura gezurtatuko dugu, gramatika berriaren argitan. Zera esaten baitzen, bere garaian, EGLU VI hartan (124. or.): “Orain dela forma, berriz, mendebaldean erabiltzen da batez ere, aditz-laguna berekin duela betiere”.

Ezagun da Euskararen Gramatika-n malguago jorratzen dela gaia aurreko gramatiketan baino, nahiz erabilera batzuk, nolabait ere, beste batzuk baino hobesgarriago jo. Azter dezagun xeheago kontua.

Duela / orain dela denborazko esapideak

Izenburu honen pean dagoen segidako guztia erositako prezioan saltzen dut, gramatika berritik hitzez hitz baitago ekarria. Azpimarratze batzuk baizik ez ditut egin, akabuko gogoetari bidea urratzekotz.

35.2.4i  “Duela – orain dela + denbora IS zenbatzaileduna” egiturako esapide adberbialak hizketa unetik atzera kontatzen du denbora, gertakaria kokatzeko; hala, esate baterako, [Duela – orain dela ] hamar egun etorri zen laguna dioenak hamar egun egiten du atzera lagunaren etorrera han kokatzeko.

Izen sintagmaren zenbatzailea zehatza (duela hamar egun; orain dela bost urte) nahiz zehaztugabea (duela zenbait egun; orain dela urte batzuk) izan daiteke; izenordain zenbatzaileak bete dezake izenaren lekua, eta esapideak ematen dio denbora-balioa: {duela – orain dela} gutxi; {duela – orain dela} aspaldi esapidean, berriz, aspaldik berak darama zenbatzailea bere esanahian (denbora luzea). Modifikatzaileak ere eraman ditzake esapideak: {duela – orain dela} + {hamarren bat egun – ia hamar egun – hamar egun-edo – hamar egun pasatuxe – hamar egun inguru – anixko urte – aspalditxo - xuxen zortzi egun – aspaldi-aspaldi – laster urtebete).

35.2.4j  Osagarri hauek aditza lagundu ohi dute ([Duela – orain dela] bi urte gertatu zen)}, baina izena ere lagundu dezakete, eta esapideak –ko atzizki adnominala darama ([Duela – orain dela] bi urteko gertaera). Denbora-adierazpena zehazten duten postposizioak ere onartzen ditu esapideak: duela hamar egunetik hunat; orain dela hamar egunez geroz; duela hamar egun arte… eta horrelakoetan iraupenekoa izan ohi da predikatua: [Duela – orain dela] hamar urtetik hona ez dugu bakerik izan.

Duela aldaerako forma Iparraldekoa da batez ere, gaur egun erabilera zabalagoa badu ere*. Hizketa unea seinalatzen duen orain adberbioa aurretik duela erabiltzen da maiz: (orain) duela hamar egun. Du adizkia inpertsonala da, subjekturik gabea, eta esapide adberbial honetan finkatua dela esan daiteke: haren objektua – izen sintagma zenbatzaileduna – esanahiz plurala denean ere ohikoa da singularreko forma erabiltzea, goiko adibideetan ikusten den moduan, nahiz zenbaitek, analogiaz-edo, dituela hamar egun gisakoak erabili zenbaitetan; Jean Etxepare medikuak erabiltzen ditu inoiz horrelakoak. Eta anaforiko moduan erabiltzen denean ere – hau da, zenbatzearen hasierako unea iraganean ezarria denean ere – ez da ohikoa zuela adizkia erabiltzea, ezinezkoa ez bada ere: Hogei urte zuela egin zutenaz oroiturik (Axular); Iaz hartu zuen zuela hiru urte bidali zioten gutuna. Ohikoagoa da hiru urte lehenago bidali zioten gutuna gisakoak erabiltzea, eta duela ere erabiltzen da inoiz: Aita hila zuten, duela ordukotz hamar urte (J.B. Etxepare).

Dela aldaerako forma, berriz, mendebaldekoa da, eta ohikoa du honek ere esapidearen lehen buruan adberbioa eramatea. Da singularra erabiltzen da maiz sintagma zenbatzailea esanahiz plurala denean ere (orain dela hamar urte), baina plurala erabiltzea ez da debeku, batez ere sintagma aditzaren aurrean doanean (orain hamar urte direla). Iraganeko adizkia ez da ohikoa forma honetan, baina ez da ezina: hala, ezezko perpausetan ageri da inoiz (artean denbora asko ez zela).

35.2.4k  Aditzik gabeko orain hamar egun gisako esapideak ere erabiltzen dira: Orain ehun urte hasi zen gerra; Orain urteak gertatu zen hori. Ikusten denez, esapidean ageri direnak abiapuntua adierazten duen orain adberbioa eta sintagma zenbatzaileduna dira.

Ebaluazioaren gaineko gogoeta

Orain hurrena aurreratu genuenez, “bi aldiz neurtu eta behin ebaki”, horixe da ebaluatzaileon egitekoa. Beste edozein arlotan nola, euskararenean ere zabaltzen dira uste okerrak forma edo esapide jakin batzuen zuzentasunaren inguruan, eta, asmo txarrik gabe hedatuagatik, berebiziko indarra hartzen dute.

Hobetsitakoa irakasteak badu zentzurik, hori esan gabe doa, baina ebaluatzea besterik da. Horregatik azpimarratu ditut xehetasunen edo zehaztasunen berri ematen duten hitz gako horiek guztiak, ezik sarri, norberak tentuz irakurri ezean, ahoz aho ibili eta ñabardurak deseginda iristen zaizkigulako.  

Euskaltzaindiaren azken gramatikak berak biderik zuhurrena, eta ez beti zidorrena, hartua duela dirudi, eta nago ispilu ona dela gure langintzarako ere.  

*Propio de la tradición septentrional, se encuentra desde Axular (que lo empleaba en tiempo pretérito); lo usan también algunos autores alto-navarros y Villasante (s.v. izan [duela])

Show comments
  • Picture of Mikel HoyosMikel Hoyos - Wed, 18 May 2022, 11:46 AM
    Egia esan, forma guztiak zuzenak izanagatik ere, askotan erabilerak edo usadioak forma baten edo bestearen alde egiten du, eta esango nuke kasu honetan, singularreko formen alde ebatzi duela nahiko argi. Hori, berez, ez da txarra. Hizkuntzen bilakaera omen.

    Baina horrekin batera gehituko nuke denborazko egitura horien pareko beste molde bat ere badugula euskaraz, "Hamar urte dira...." edo "Badira hamar urte..." , eta horrelakoetan ere atzetik datorren denborazko perpausak "...ela" bat hartzen duela (ohikoena), nahiz eta goi-nafarreran, behinik behin, eta "..ela" horren balio berberarekin, adizki ez-jokatua ere erabili izan den (-rik/-a partizipioaren bidez).

    Adibidez:

    "Badira hamar urte ezkondu naizela." / "Badira hamar urte ni ezkondurik."

    Ez dakit zenbateraino zabaldua dagoen adizki ez-jokatuaren forma hori eta baliteke gaur egun oso marjinala izatea, baina sikira horren berri eman nahi nuen, besterik gabe.
  • Picture of Hasier Agirre AranburuHasier Agirre Aranburu - Wed, 18 May 2022, 12:38 PM
    Mila esker ekarpenagatik, Mikel! Entzun gabea nuen forma hori.

    Denborazkoetan orokorrena den -tik postposizioa -rik gisa ematen dute Iparraldean, eta ez soilik pluralean (Gaztetarik dauka gauzen jakin-beharra / Labayru Hiztegia), baita singularrean ere. Hona Euskaltzaindiaren Hiztegiko adibide hau:

    gazte-gazterik adb. gazterik-en indargarria. Gazte-gazterik hasia zara gure plazetan kantari. Gazte-gazterik alargundua. (https://www.euskaltzaindia.eus/component/hiztegianbilatu/?view=frontpage&Itemid=410&layout=aurreratua&antzekoak=ez&sarrera=gazte)

    Hortaz, ez zait astakeria iruditzen -rik horren lekuan -tik bera zuzena litzatekeela esatea: "Badira hamar urte ni ezkondutik" ("nintzenetik" aditz laguntzailea isiltzea baino ez baita).

    "Zuk ekarritik (ekarri duzunetik) bazkalduko dugu" zuzena bada, zergatik ez "Zu etorritik (etorri zinenetik) pozez bizi gara"?

    Ahots ozenez eginiko hausnarketa baizik ez da, jakina.

    Hizkuntzen bilakaerari gagozkiola, ados neurri batean. Belaunaldi bakoitzak du bere diskurtsoa, eta garaian-garaian forma batzuk nagusitzen dira beste batzuen kaltetan, baina euskarak erregistro ezberdinak behar baditu (askotan aipatzen da hau), noranahikoa izan behar badu, Lizardi parafraseatuz, uste dut garrantzi handikoa dela, esaterako, ahozko eta idatzizko erregistroak bereiztea (bigarrenak beste jasotasun bat eskatzen du formetan ere) edo une bakoitzean non ari garen garbi izatea (testuingurua).

    Gramatika berriak (eta hau etengabe ikusiko dugu hurrengo artikuluetan ere) zer dela-eta aurkezten dizkizgu egun apenas erabiltzen diren forma asko eta asko? Zergatik deskribatzen dira, ez jada gure mende honetan, baizik eta aurrekoan ere erabiltzen ez ziren erabide edo formak, halakoak ezagutarazteko asmo edo interesik ez badago? Hori da lerro artean denok egin behar genukeen irakurketa.

    Asteburu ona izan dezazuela denok ere.

  • Picture of Hasier Agirre AranburuHasier Agirre Aranburu - Wed, 18 May 2022, 12:39 PM
    Ez dakit, egia esan, iparraldeko nafarrerako forma horren azterketa zuzena egin ote nuen... Partizipioarekin nahiz mugatzailearekin (-rik / -a) erabili daitekeela badiozu, ez dirudi denborazkoa denik. Nire teoria zen -tik /-rik denborazkoak, beharbada, har zitzakeela aditz nagusiak ere, baina mugatzailea onartzen duten halako esapideak moduzkoak izan ohi dira gehinetan, ezta?: nekatua-nekaturik, ezkondua-ezkondurik...

    Hortaz, iruditzen zait iparraldeko nafarrerako molde horren inguruan jakin beharrekoa dela ea benetan denborazko postposizioa den:

    "Badira hamar urte ni ezkondurik" (ezkondurik nagoela... edo... ezkondu nintzela)?. Denborazkoa bada, balio dezake akaso nire lehen esku-hartzeko iritziak, baina, horrela ez bada, ez litzateke zuzena.

    Barkatu endredoak.
  • Picture of Borja Ariztimuño LopezBorja Ariztimuño Lopez - Wed, 18 May 2022, 1:19 PM
    Azken batean, ablatiboa eta partitiboa loturik daude; baina, Mikelek aipatutako erabilera hori ezin da -tik formara orokortu: erabiltzekotan, -turik.
  • Picture of Hasier Agirre AranburuHasier Agirre Aranburu - Fri, 27 May 2022, 12:20 PM
    Eskerrik asko ekarpenagatik, Borja! Oraintxe ikusi diat. Hortaz, Mikelek aipatutako horretan -turik forma, moduzkoa alegia, al dago oinarrian? Argudiatu ezak, nahi izatera, hire ikuspegia, besteok ulertze alde.

    Asteburu on!

Beste eduki interesgarriak

Hasier Agirre

Aditzik gabeko denbora-esapideak

Denborazko perpausetan, zuzena da “orain hamar egun” gisako esapideetan aditza ezkutatzea. Denbora-neurri finkatuetan, aditzaz gainera, izena bera ere utzi daiteke isilpean, “gaur zortzi” gisako egiturak eratuz. Honelakoek, denboran aurrera zein atzera egiteko parada ematen dute. Dena den, adberbioak berak baino ez du finkatzen denboraren noranzkoa?