1. Ahoskeraren ikuspegi komunikatiboa

Gaurko gaiaren fokua hotsen artikulazioan dago, eta, bereziki, maileguzko hitzen ahoskera zainduan. Helburua da hiztunei hizkuntzaren soinuak kontzienteki hauteman eta ekoizteko baliabideak ematea, ahozkotasun eraginkorra eta jariotasun naturala sustatuz — ikuspegi komunikatibotik, ez zuzentasun hutsetik —.

2. Ahoskera zaindua: zertarako eta noiz

Euskaltzaindiak berak dio ahoskera zaindurako arauan (1998):  “Ahoskeraren arauek hizkera formala zaintzeko balio dute, ez hizkera-motak ordezkatzeko". 

Helburua, beraz, ez da euskara batuaren ahoskera bakarra ezartzea, baizik eta komunikazio formaletan baliagarria den irizpidea eskaintzea: irrati eta telebistako berriak, jendaurreko hitzaldiak edo eskolako azalpenak, besteak beste.

3. Maileguetan X-ren idazkera: [ks] ahoskera zainduan

Euskaltzaindiaren 87. arauaren arabera, maileguetan x-a bokal artean dagoenean, [ks] ahoskera dago hobetsita euskara batuaren ahoskera zaindurako (EBAZ).

Adibideak:

• sexua → seksua
• taxian → taksian

Beste mailegu asko ere [ks] ahoskatu behar dira hizkera zainduan, betiere: apoplexia, tetraplexiko, axial, exekuzio, heterodoxo, flexio, amoxizilina, anexio...

Izen berezietan ere irizpide bera aplikatzen da: Saxonia [saksonia], Alexandro [aleksandro], Mexiko [meksiko], Halifax [halifaks].

Kontsonante + x bilkuradunetan sabaiaurrekoa lehenesten da: Xerxes [ʃerʃes].

Hitz-amaieran ere [ks] ahoskera zaindua proposatzen da maileguetarako: klimax, fax, duplex, botox; baita izen berezietan ere: Phoenix, Ajax…

Hala ere, kasu batzuetan, ezin da zorrotz jokatu, eta sabaiaurreko ahoskera ere onargarria da, ahoskera hori ez-zaindutzat jo gabe ere: [saxonia], [mexiko].

Grekotiko jatorriko hitzetan, hitz-hasieran [s] ahoskera da ohikoena: xenofobia → senofobia, xilofono → silofono. Hala ere, euskal x-arekin ahoskatzea ere guztiz onargarria da.

4. Mailegu zaharrak eta erabat integratuak

Mailegu zaharrek, ordea, bestelako joera dute: axola, kexu, pixa, taxu...

Kasu horietan, sabaiaurreko [ʃ] (euskal x) da ohiko ahoskera, eta ez da beharrezkoa aldatzea.

Bestetik, etsamina eta etsenplu daude jasota Euskaltzaindiaren Hiztegian, ez examina* eta exenplu*.

5. Ez dira guztiak [ks] jatorrikoak

Zenbait maileguk ez dute jatorrian [ks], baizik eta euskal x beraren baliokide bat: klixe, afixa, enbaxadore, baxu, faxista (italiera), axola (gaskoiera?), bexamel (frantsesa)…

6. Ondorioa

Euskaltzaindiaren irizpidea argia da: hizkera zainduan [ks] ahoskera hobesten da bokal artean eta hitz-bukaeran, baina erabilera bizian [ʃ] sabaiaurrekoa guztiz arrunta da hiztunen artean.

Ahoskera-arauek batasuna eta zaintza eskaintzen diote jendaurreko komunikazioari, baina ez dute hizkeren askatasuna eta eboluzio naturala mugatu behar.

Ahoskera arauaren araberako adibideak hizketa zaindurako

Iturriak

• Alberdi, A. (2014). Ahoskera. Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia. https://www.euskadi.eus/contenidos/informacion/eima_estilo_liburu/eu_def/adjuntos/AHOSKERA.pdf
• Alberdi, A. (2018). Euskara batuaren eskuliburua (EBE): A-tik Z-ra, zalantzak eta argibideak. Euskaltzaindia.https://www.euskaltzaindia.eus/index.php?option=com_ebe&view=bilaketa&task=sarrera&Itemid=1161 (ikus [ixa] letraren sarrera)
• Europako Kontseilua. (2005). Hizkuntzen ikaskuntza, irakaskuntza eta ebaluaziorako Europako Erreferentzia Markoa. HABE eta Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa saila.  https://doi.org/10.54512/EEMB-2005
• Europako Kontseilua. (2022). Hizkuntzen Europako Erreferentzia Marko Bateratua: ikaskuntza, irakaskuntza, ebaluazioa. Liburu osagarria. HABE. https://doi.org/10.54512/EEMBLO-2022
• Euskaltzaindia. (1998). 87. Euskara batuaren ahoskera zaindua. https://www.euskaltzaindia.eus/dok/arauak/Araua_0087.pdf