Irakasbil
Didakteka
Orain "gaude", gero "goaz"
- Atala:
- Egilea:
- Dokumentu-mota:
- Area of knowledge:
- Hizkuntza-arloa:
- Linguistics
- Atala:
- Egilea:
- Dokumentu-mota:
- Area of knowledge:
- Hizkuntza-arloa:
- Linguistics
- Bisitak: 1790
- Iruzkinak: 2
- Gogokoak: 1
Andoni Egaña harrituta dago (eta, bestela bezala egin arren, kexu da) kalean bi gaztek "bihar gaude" esanaz agurtu dutelako elkar.
✍️ 'Bihar gaude', Andoni Egañaren #hitzetzanakhttps://t.co/KjJWoXcVHG pic.twitter.com/OPfnJmZe2k
— Berria.eus (@berria) February 16, 2020
Egia da gaztelaniaren kalko bat dela, baina, nork ez du "bihar goaz" esaten? Zein da, bada, arazoa?
Hizkuntzek askotariko bideak hartzen dituzte denbora eta haren ingurukoak kodetzeko (gramatikaren bidez adierazteko). Areago, batzuek denbora bera (iragana, oraina, geroa) kodetu ere ez dute egiten, aspektua baizik (esaterako, delako ekintza burutua den ala ez).
Halakoa omen zen euskara ere garai zaharretan; adibidez 1596an bildutako esaera zahar honetan: Lar janak eta edanak gitxitara nenkarren, zeinaren orduko itzulpenak argi uzten baitu ez dela "ekartzen ninduen" ulertu behar, baizik eta "ekarri nau" (Demasiado comer y beber me ha traído a poco). Dena dela, esan beharra dago aditz guztiek ez zutela berdin jokatzen. Labur esatearren, batik bat telikoek (egin, ekarri, eman, etorri...) izan zezaketen aspektu burutuaren balioa, baina ez, oro har, atelikoek (egon, ibili, izan, joan…), han-hemenka adibideren bat edo beste ageri bada ere. Bestalde, gaur egun Iparraldeko hizkeretan "atzo ikusi dut" bezalakoak entzun daitezke, iraganaren eta orainaren arteko muga lausoan.
Era berean, orainaren eta geroaren arteko bereizketa ere ez da zurruna; lehengo adibideaz gain ("bihar goaz"), denok erabiltzen ditugu "joaten garenean" bezalakoak geroago gertatuko den zerbaiti buruz ari garela. Berriz ere Iparraldea aldendu da tradiziotik, eta "etorriko denean" ere esaten da han.
Bada, arestiko testu zaharrari berriro helduz, gaur egun orainaldia adieraziko luketen forma batzuek geroaldia adierazten zutela ikusiko dugu: Zaran bat dagianak bi da(g)i (itzulpena: quien hiciere un cesto hará dos). Hala, atsotitzeko euskara gaurkotzeko, dagian → egiten duen eta dagi → egingo d(it)u aldatu beharko genituzke; erlatiboan gorde da, beraz, orainaldiaren geroa adierazteko ahalmena.
Alabaina, hasierako galderara itzulita, bada ezberdintasun bat goaz-en eta gaude-ren artean: lehenbizikoa aditz dinamikoa da, eta bigarrena, estatikoa.
Gehiago jakiteko:
Euskaltzaindia: aditzaren aspektua eta kalkoak