Adibide guztiek araua agortzen dutenean eta araua ez denean eredu

1986an, Euskaltzaindiak maileguzko hitzen idazkerari buruzko Uztaritzeko adierazpena egin zuen, maileguzko hitz berriei buruzko Euskaltzaindiaren erabakiak aditzera emateko. Bertan, latinezko —cretum bukaerak euskaraz— u ematen zuela adierazi, eta lau adibide eman zituen: diskretu, dekretu konkretu, sekretu.

Kapitain pilotu

"Abiadore" hitza baztertzea nahi du Euskaltzaindiak "hegazkinlari" eta "pilotu" aldeztuz. "Abioi" ez dago hobetsita ("aireko" eta "hegazkin" baizik), Hiztegian dagoen arren; baina gaztelaniaz ("avión") eta frantsesez ("avion") erabiltzen denez zaila izango da "abioi" hitza ez erabiltzea barra-barra. Ildo beretik, "aeroplano" ez da hautatu beharreko hitza "aireplano" baizik. "Abioneta"z ere ahaztu behar dugu "aireplano txikia" bailitzateke erabili beharrekoa. "Aireportua" da, noski, tokia horiek guztiak lurreratzeko eta aireratzeko edota "aerodromoa" (ez "airedromo").

Zerbait berri jakin nahi baduzu...

EGLUn "zerbait" eta "norbait" izenordainak izenondo baten laguntzan ager daitezkeela azaldu zuen Euskaltzaindiak eta horrelakoetan izen sintagma eta guzti erabili ohi dugula. Euskaltzaindiaren Hiztegiaren "zerbait" izenordainaren sarreran, ordea, kontrakoa gomendatu du. "Norbait" izenordainaren sarreran, aitzitik, gomendiorik ez dago, ez eta adibiderik izenondo baten laguntzan. Orotarikoan aldiz, bai; "norbait" sarreran mugagabeko izenondoaren adibidea egon badago. Zer egin?

Ondo bereizi ez nahasteko

Aditz batzuen partizipioaren (burutua) inguruan zalantzak sortzen dira batzuetan; bestetan, aldiz, aditz-izena da ondo bereizten ez dena, eta aditz-oin batzuekin ere beste horrenbeste gertatzen da. Komunztadura ere arazotsua da zenbaitetan, edo esanahia bera. Nahasteak usuago gertatzen diren aditz batzuk aukeratu ditugu, eta erabilera-aukeren berri eman, aditzak alfabetikoki ordenatuz

Minutu pare bat behar d(ir)a hau irakurtzeko

Mugakizun bereziko hitz-elkarketen barruan daude multzo-elkarteak: besteak beste, pare, pila, mordo, multzo… izenak daramatzatenak. Marratxoaren erabilera horrelakoetan alde batera utziko dugu oraingoz, eta beste kontu bati ekingo diogu: komunztadurari. Horrelakoetan, singularra erabili behar al da? Plurala onartzen al dute? Pare aztertu eta ikusiko dugu zein diren ohiko erabilerak.

Gutxi balitz bezala

Gomendioa: "balitz bezala / legez" gisako egiturak erabili, "bailitzan" eta "bailuen" tankerakoen ordez, balio konparatiboa emateko.

Muskulu esternokleidomastoideoa

Esternoi* hitza espresuki baztertu zuen Euskaltzaindiak Hiztegi Batuan eta esklusioari eutsi dio Euskaltzaindiaren Hiztegian. Hala ere, hitz eratorrietan eta hitz-elkarketan "esterno" edo "esternoi" osagaia azaltzea posible da, batez ere kontuan hartzen badugu Anatomiako terminologia guztiz estandarizatua dagoela nazioarte mailan.

Super!

Adjektibo moduan "super"rek bikaina esan nahi du eta iparraldean, harroa. Izen moduan gasolina mota bat zen eta, azkenik, erabiltzen da supermerkatu hitza laburtzeko. Aurrizki moduan euskarak bereganatutzat jo daiteke, gainetik adierazten du, edo handitasuna gaineratzen dio laguntzen duen izenari. Hiztegiak super aurrizkidun hitz batzuk jasotzen ditu eta Euskaltermen badaude beste zenbait jasota. Bestetik, gaur egun, ahozkoan maiz erabiltzen da "super" izenondoen eta adberbioen aurretik balio superlatiboa emateko (gaztelania bidez mailegatutako erabilera, zalantzarik gabe). Bizitasuna ematen dio ahozko hizkuntzari –eta adierazkortasuna–, baina ez da hiztegi aberatsaren seinale, eta idatzirako ez genuke gomendatuko. Badira modu jatorragoak balio hori lortzeko.